Κρίσιμο το 16ο Πανελλήνιο Συνέδριο Μικρών Νησιών

Οι Ευρωπαϊκές, αλλά και οι εθνικές πολιτικές για την ανάπτυξη των μικρών νησιών, όπως αυτές αποτυπώθηκαν και στη ΔΕΘ θα τεθούν στο 16^ο Πανελλήνιο Συνέδριο Μικρών Νησιών που πραγματοποιείται φέτος στις Οινούσσες, από τις 25 έως τις 28 Σεπτεμβρίου, με τη συμμετοχή εκπροσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης, της επιστημονικής κοινότητας, Ευρωπαϊκών θεσμών και φορέων πολιτικής.

Με αφετηρία τόσο τις εξαγγελίες της κυβέρνησης που αφορούν στα κίνητρα για την παραμονή των κατοίκων στα μικρά νησιά και τα έργα υποδομής για την αντιμετώπιση σοβαρών θεμάτων, όπως της λειψυδρίας, το συνέδριο πραγματοποιείται σε μία κρίσιμη περίοδο για τη νέα Πολιτική Συνοχής 2028-2034.

Ενόψει και της επικείμενης Στρατηγικής της Ε.Ε. για τα Νησιά, το συνέδριο φιλοδοξεί να αναδείξει το όραμα και τις προοπτικές των μικρών νησιών έως το 2040.

Οι θεματικές ενότητες που έχουν προγραμματιστεί, καλύπτουν τον σχεδιασμό της εθνικής στρατηγικής για τη νησιωτικότητα, τη θαλάσσια οικονομία, την ανθεκτικότητα και την κοινωνική συνοχή, αλλά και με έμφαση στις καινοτόμες πρακτικές και την ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, οι εργασίες του συνεδρίου επιδιώκουν να συγκροτήσουν μια «Διακήρυξη των Οινουσσών», ως κείμενο αρχών και κατευθύνσεων για το μέλλον των μικρών νησιών.

Όπως αναφέρει η εισήγηση του συνεδρίου:

«Η νησιωτικότητα αποτελεί μια θεμελιώδη συνιστώσα της ευρωπαϊκής και ελληνικής πραγματικότητας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση φιλοξενεί εκατοντάδες νησιά με διαφορετικά χαρακτηριστικά, ενώ η Ελλάδα ξεχωρίζει με τον μεγάλο αριθμό κατοικημένων νησιών της, που συνθέτουν ένα μοναδικό μωσαϊκό πολιτισμού, οικονομίας και περιβάλλοντος. Παράλληλα, η γεωγραφική ασυνέχεια δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις, οι οποίες απαιτούν στοχευμένες πολιτικές και ειδικά μέτρα.

Παρά τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν (μικρές κλίμακες οικονομιών και περιορισμένη παραγωγική διαφοροποίηση, υψηλό κόστος μεταφορών και ενέργειας, δυσκολίες πρόσβασης σε υγεία, εκπαίδευση, τεχνολογίες, ευαλωτότητα στην κλιματική αλλαγή και σε φυσικές καταστροφές), τα νησιά ξεχωρίζουν για την ισχυρή κοινωνική συνοχή, την υψηλή περιβαλλοντική αξία και τον πολιτιστικό τους πλούτο — στοιχεία που τα καθιστούν απαραίτητα στον σχεδιασμό βιώσιμων πολιτικών.

Όπως είναι γνωστό, απώτερος στόχος της πολιτικής συνοχής είναι η μείωση των κοινωνικοοικονομικών ανισοτήτων μεταξύ των περιφερειών, συμπεριλαμβανομένων των νησιωτικών και απομακρυσμένων περιοχών. Μέσω των Διαρθρωτικών Ταμείων (ΕΤΠΑ, ΕΚΤ+, Ταμείο Συνοχής), η πολιτική συνοχής αποσκοπεί στη στήριξη των νησιωτικών και απομακρυσμένων περιοχών με έργα σε τομείς όπως οι υποδομές, η πράσινη μετάβαση και η κοινωνική ένταξη. Ωστόσο, παρά την αυξανόμενη αναγνώριση των ιδιαιτεροτήτων των νησιωτικών περιοχών, η πολιτικής συνοχής εξακολουθεί να υστερεί στη συστηματική αντιμετώπιση των προκλήσεων της νησιωτικότητας. Τα νησιά εξακολουθούν να πλήττονται δυσανάλογα από την έλλειψη προσαρμοσμένων πλαισίων πολιτικής, γεγονός που οδηγεί στον περιορισμό της αναπτυξιακής δυναμικής τους.

Η Πολιτική Συνοχής της νέας προγραμματικής περιόδου 2028-2034 βρίσκεται σε καίρια καμπή, καθώς καλείται να ανταποκριθεί σε ένα περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από διαρκείς κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, η ιδιαίτερη μέριμνα για τις νησιωτικές περιοχές κρίνεται όχι μόνο αναγκαία, αλλά και στρατηγικής σημασίας για τη συνοχή και την ισόρροπη ανάπτυξη της Ευρώπης. Η νέα Πολιτική Συνοχής θα πρέπει να λάβει υπόψη τις ειδικές ανάγκες των νησιωτικών περιοχών συμπεριλαμβάνοντας εξειδικευμένα εργαλεία και πιο ευέλικτες χρηματοδοτήσεις και στρατηγικές που θα αναγνωρίζουν ότι η νησιωτικότητα δεν είναι απλώς μια γεωγραφική ιδιαιτερότητα, αλλά μια πολυδιάστατη πραγματικότητα που επηρεάζει την ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και την ίδια τη βιωσιμότητα της Ευρώπης.

Η επικείμενη Στρατηγική της ΕΕ για τα Νησιά, όπως ανακοινώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο της ενδιάμεσης αναθεώρησης του 2025, αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προόδου για τα νησιωτικά εδάφη σε όλη την Ευρώπη. Η στρατηγική αυτή πρέπει να θεμελιώσει τις βάσεις για μια μακροπρόθεσμη, δομημένη και διαφοροποιημένη πολιτική προσέγγιση απέναντι στη νησιωτικότητα. Μια τέτοια προσέγγιση οφείλει να είναι ολιστική και να λαμβάνει υπόψη τις αρχές της εδαφικής ισότητας και της πολιτικής σχεδιασμένης με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε τόπου. Επιπλέον, μέσω της στρατηγικής, θα πρέπει  να διασφαλιστεί ότι ο σχεδιασμός και η εφαρμογή των πολιτικών της ΕΕ αντικατοπτρίζουν τις ανάγκες και ιδιαιτερότητες των νησιωτικών περιοχών.

Η Στρατηγική της ΕΕ για τα Νησιά δε δύναται να αναπτυχθεί απομονωμένα. Οφείλει να ενσωματωθεί στη συνολικότερη εξέλιξη των πολιτικών πλαισίων της ΕΕ, καθώς η ΕΕ εισέρχεται σε έναν νέο πολιτικό και δημοσιονομικό κύκλο. Από το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034 και τη μελλοντική Πολιτική Συνοχής έως τις αναδυόμενες θεματικές στρατηγικές, η ΕΕ έχει μια μοναδική ευκαιρία να εδραιώσει τη νησιωτικότητα στις στρατηγικές της προτεραιότητες.

Η Ελλάδα, με δεκάδες κατοικημένα νησιά (16% του πληθυσμού της χώρας), αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση χώρας όπου η νησιωτικότητα αποτελεί εθνικό ζήτημα στρατηγικής σημασίας. Με τους ν. 4770/2021 και ν. 4832/2021, η νησιωτικότητα προσδιορίστηκε για πρώτη φορά και δημιουργήθηκε ένα πλαίσιο με δομικά στοιχεία τη νησιωτικότητα, τη θαλάσσια οικονομία και τη γαλάζια ανάπτυξη. Οι αποσπασματικές παρεμβάσεις έδωσαν τη θέση τους σε ολιστική στρατηγική προσέγγιση και δημιουργήθηκαν συγκεκριμένα αναπτυξιακά χρηματοδοτικά εργαλεία.

Πέρα από το θεσμικό υπόβαθρο, τα τελευταία χρόνια υλοποιούνται καινοτόμες πρωτοβουλίες (GreCOIslands, Naxos Smart Island, Just Go Zero Tilos, κλπ) που αναδεικνύουν το δυναμικό ρόλο των νησιών στη μετάβαση προς ένα πιο βιώσιμο και ανθεκτικό μέλλον. Τα νησιά, λόγω της γεωγραφικής τους ιδιαιτερότητας, αποτελούν ιδανικά «εργαστήρια καινοτομίας» για πιλοτικές δράσεις που μπορούν στη συνέχεια να επεκταθούν στην υπόλοιπη νησιωτική και ηπειρωτική χώρα και να αποτελέσουν παραδείγματα για νησιωτικές περιοχές του εξωτερικού.

Στη συγκυρία που διαμορφώνεται με το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034 και την επικείμενη Στρατηγική της ΕΕ για τα Νησιά, η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να κεφαλαιοποιήσει την ευρωπαϊκή δυναμική, να ενισχύσει τον ρόλο των νησιών της και να τα καταστήσει μοχλούς βιώσιμης ανάπτυξης, καινοτομίας και κοινωνικής συνοχής για το σύνολο της χώρας.

Το ετήσιο συνέδριο του ΕΔΜΙΝ, φέτος πραγματοποιείται στις Οινούσσες, στην ιδιαίτερη αυτή «γωνιά» του Ανατολικού Αιγαίου, σε μια συγκυρία όπου η Πολιτική Συνοχής της ΕΕ, αλλά και η Εθνική Τοπική και Περιφερειακή Ανάπτυξη οφείλει να λαμβάνει υπόψη και ιδιαιτερότητες ή εξελίξεις σε τομείς όπως η διασυνοριακότητα, η ασφάλεια στη θάλασσα, οι επιπτώσεις του μεταναστευτικού, αλλά και προκλήσεις για τη «διττή» μετάβαση της πράσινης και ψηφιακής ανάπτυξης σε μικρά νησιά που είναι αντιμέτωπα με διπλή νησιωτικότητα κλπ.

Μέσα από τις εργασίες του συνεδρίου, δύναται να αναπτυχθεί και να υιοθετηθεί, σε μορφή «Κειμένου Αρχών και Κατευθύνσεων», ως Διακήρυξη των Μικρών Νησιών (Διακήρυξη των Οινουσσών) που θα καλεί εθνικούς και ευρωπαϊκούς φορείς να αναλάβουν θεσμική δράση, ως προς την καταστατική και προγραμματική αναγνώριση των μικρών νησιών και των ειδικών συνθηκών που αντιμετωπίζουν και οι οποίες γεννούν την ανάγκη ειδικής και διαφοροποιημένης περιφερειακής πολιτικής για αυτά.»